ايسيل

متاسفانه بسياري از افراد  خواسته یا ناخواسته چيز هايي را در مورد ايران باستان مي گويند و صفت هایی را به ایرانیان و نیاکان ما نسبت می دهند كه درست و علمي نيست. از آن جمله می توان به ، نسبت دادن چهارشنبه سوری به آتش پرستان و ذکر این مطلب که این جشن متعلق به زرتشتیان است و آنها نیز آتش پرست هستند ، اشاره کرد.
 متاسفانه این سخنان نادرست و غیر علمی که هنوز  با شنیدن نام زرتشت و زرتشتیان به گوش می رسد صد در صد نادرست و توطئه ای برای نابود کردن گذشته ایران و  سابقه یکتا پرستی ایرانیان است. جای بسی تاسف است که ما ایرانیان درحالی این سخنان را درباره نیاکان خود به زبان می آوریم که سازمان جهانی یونسکو سال 2003 را ، سال بزرگداشت اندیشه های اشوزرتشت (درود خدا بر او باد) نامگذاری می کند . ایران را با عنوان کشوری معرفی می کند که داری سابقه ای 3هزار ساله در پرستش خدا است . حال چگونه انسانی که خدا می پرستد ، آتش پرست می شود.« مرکزیت آتش دردرین زرتشتی شاید یکی از شناخته شده ترین جنبه های این دین باشد ، اما بد تعبیر شده است»(1). ما بايد بيشتر در مورد تاريخ و فرهنگ گذشته خود بدانيم  تا هر كسي هرچيزي كه دلش خواست به ايرانيان باستان ونیاکان ما نسبت ندهد. برای مثال در جنگ تحمیلی ، عراقی ها برای آنکه بتوانند توجه دیگر کشور های مسلمان را به سوی خود جلب کنند ، در تبلیغات خود اعلام می کردند که در حال جنگ با آتش پرستان  هستند . البته آنها نیز می دانستند که ایرانیان نه در گذشته و نه در حال ، جز خدای یگانه را ستایش نکرده اند. پس آگاهی از سنن و گذشته خود برای هر فرد یک نیاز است و این مسئله درمورد ایرانیان که دارای تاریخ و فرهنگی بزرگ هستند،بسیار لازم و ضروری است.این ضرورت زمانی بیشتر خود نمایی می کند که بدانیم مستشرقین برای شناخت ایران و فرهنگ آن بیشتر به کتاب هایی استناد کرده اند که تاریخ نویسان کشورهای شکست خورده از ایران آنها را به نگارش در آوره اند.

چهارشنبه

پس از تقسیم ماه  به بخش های کوچک تر به نام هفته ، برای هر روز نامی انتخاب شد که چهارشنبه یک از آنها است. چها رشنبه ، پنجمین روز هفته ، بین سه شنبه و پنج شنبه است .  اما درمورد این نام گذاری نظرات مختلفی وجود دارد. بسیاری معتقدند که درایران باستان واژه های شنبه ، یکشنبه و چهارشنبه و ..... وجود نداشته است و ایرانیان برای نامگذاری روزها از نام ایزدان استفاده می کردند، مانند : هرمزد روز ، بهمن روز  و...... . اما  پس از اسلام،  تقسیم بندی ماه ها به هفته وهفت روز، پذیرفته شد. بر این اساس بسیاری معتقدند، چهارشنبه سوری متعلق به ایران پس از اسلام است . از طرفی نظری جود دارد که نام گذاری روزها براساس ایزدان متعلق به زرتشتیان است. اما، در ايران باستان اديان ديگري مانند مزدكي ، مانوي نيز وجود داشتند ؛ پس اگر چيزي در ايران وجود داشت كه ريشه آن به دين زرتشت نرسيد نمي توان گفت ايراني نيست. ممکن است روزهایی با نام  شنبه ، یکشنبه و .... در دیگر دین های ایران باستان  وجود داشته باشد. دکتر "ابوالقاسم اسماعیل پور" متخصص ادبیات ايران باستان  و ادبيات و هنر مانوي در این باره ، می گوید « البته اين كه مي گويند ؛ قبل اسلام روز ی با نام  چهارشنبه نداشتيم ، چندان قطعي نيست . من در متون مانوي كه مربوط به دوران ساساني است، به متني بر خورد كردم كه به "دوشنبه" اشاره مي كند . شايد در دين زرتشتي چهار شنبه نبوده است ،اما در اديان و كشور هاي ديگر ممكن است وجود داشته باشد. ممکن است این مراسم از طرف مانویان در ایران گسترش پیدا کرده باشد و در ادامه تبدیل به یک جشن ملی شده است».

دیدگاه  دیگر این است که ؛ چهارشنبه سوری  همان« جشن سوری » است که درایران باستان برگزار می شد و در گذر زمان  و هم زمان شدن آن با  شب چهارشنبه(سه شنبه شب) تبدیل به چهار شنبه سوری شده است. پس این جشن متعلق به ایران پیش از اسلام است و سابقه ای طولانی دارد .

 اما در فرهنگ ایرانیان اعداد از نظر نمادین دارای  معانی خاصی است . برای مثال عدد هفت در نزد ایرانیان مقدس است ، که این مسئله را می توان در سفره هفت سین و یا فراهم کردن هفت توده آتش  در چهارشنبه سوری برای پریدن از روی آن اشاره کرد. شاید انتخاب چهارشنبه به دلیل وجود چهار فصل سال باشد که در چهارشنبه آخر سال به پایان می رسد.  پس مي توان توجيه كردكه مردم براي اين كه چهار فصل به پايان خود رسيده است و سال جديدي آغاز مي شود جشن مي گيرند و آتش که نماد روشنایی و نابود کننده تاریکی و سرما است ، نقش اصلی را دراین جشن بازی می کند. ابوريحان بيروني در كتاب" آثار الباقيه" « چهار را از نظر نجومي نحس مي داند ». پس توجيه ديگر اين است كه مردم براي از بين بردن نحسي اين روز آتش درست مي كنند .

جشن سوری یا چهار شنبه سوری

« واژه جشن از کلمه « یسنه» آمده که ریشه اوستایی دارد و به معنی ستایش کردن است . بنابراین معنی واژه جشن، ستایش و پرستش است . هدف از برگزاری جشن ها در ایران باستان ، ستایش پرودگار ، گردهمایی مردم، سرور و شادی، داد و دهش و بخشش به بینوایان و زیردستان بوده است»(2).

 سور  (sur ) واژه ای پهلوی است که به معنای : مهمانی، بزم، جشن، جشن عروسی آمده است. و " سوری" نیز به معنای : گل سرخ رنگ، رنگ سرخ ، شادی  و چیزی که به رنگ سرخ باشد مورد استفاده قرا گرفته است. پس چها رشنبه سوری را می توان  یک جشن و شادی دانست که با سرخی همراه است و این سرخی همان آتش است. اما اگر بپذیریم که چهارشنبه سوری همان جشن سوری است و جشن سوری به معنای ستایش آتش؛ نباید این ترکیب ما را به اشتباه بیاندازد که مردم آتش را به عنوان خدا ستایش می کردند. همانطور که پیش تر گفته شد هر چیز خوبی  به خدا نسبت داده می شود و دراین میان روشنایی آتش که مهم ترین نقش را در زندگی بشر بازی می کند ، نشانی از حضور خداوند است.  اگر بخواهیم برای این نوع ستایش مثالی ذکر کنیم می توان به ستایش کعبه که قبله مسلمانان است اشاره کرد. آیا مسلمانان در کعبه به ستایش سنگ می پردازند یا به ستایش خداوند؟. بدون شک کعبه مکانی روحانی است که انسان را به یاد خدا می اندازد و انسانی که به سوی آن سجده می کند، نه برای سنگ که برای بزرگی خداوند به خاک افتاده است . توجه به آتش و احترام به آن نیز برای انسان ایران باستان  چنین بوده است و هم اکنون نیز در بسیاری از ادیان ، روشن کردن آتش پیش از نیایش مرسوم است که می توان برای مثال به « روشن کردن شمع» در مکان های مقدس  اشاره کرد. پس جشن سوری یا چهارشنبه سوری مراسمی است که مردم در کنار آتش به شادی می پردازند و این شادی نوعی ستایش و سپاس از خداوند است که با پایان دادن به زمستان و تولد بهار و سبزی به آنها زندگی تازه می بخشد.         

نقش آتش در چهارشنبه سوری و فرهنگ ایرانی

احترام به چیزهای که انسان را به یاد خدا می انداز یکی از ویژگی ها انسان با ایمان و معتقد است. این خصوصیت در مردم ایران باستان در احترام به آب و آتش و طبیعت به خوبی نمایان است.« آتش ، نشانه ای از حضور خدا ، در همه آیین های ایران باستان مقامی والا دارد »(3). این احترام امروز زرتشتیان و ایرانیان باستان به آتش نیز ازایمان آنها نشات می گیرد. پس ، بر خلاف تصور عاميانه اي كه وجود دارد و بیشتر توسط دشمنان ایران رواج یافت ، ايرانيان آتش را خدا نمي دانستند بلكه، به عقيده آنها آتش مظهر روشنايي و روشنايي مظهر دانش و نابود کننده تاریکی و  بدی است  ؛ به همين دليل است كه ايرانيان براي آتش احترام قائل بوده و آن را نشانه اي از حضور خداوند مي دانستند . نبايد فراموش كرد آتش به خاطر نقشي كه در زندگي مردم از نژادها و مليت هاي مختلف گذشته داشته است براي همه اديان باستانی مقدس بوده و اين احترام به آتش و استفاده از آن در جشن ها نه تنها در ایران بلکه در بیشتر جوامع مرسوم بوده و چندان عجيب نيست . برای مثال می توان ، احترام  گذاشتن به آتش در کشور هند و  يونان  اشاره کرد.

« آتش کانون مناسک هندو زردشتی بوده است ، اما ریشه های آن به دوران هند و اروپایی بازمی گردد.گرچه هم عقیده و هم اعمال ( دینی مربوط به آتش ) به دوران پیش از زردشت تعلق دارند ، اما کاملا" رنگ زردشتی به خود گرفته اند و در اسطوره شناسی ایرانی غالبا" دشوار است که عقاید قدیم را از متاخر جدا سازیم . آتش پسر اهور مزدا ، نشانه مرئی حضور او و نمادی از نظم راستین اوست و یکی از پارسیان کنونی در (مسانی ، صفحه 80)، می نویسد :« واقعا" چه چیز می تواند بیش از شعله پاک بی آلایش نماینده طبیعی و والای خدا باشد که خود « نورجاودانی» است ؟»(1)

این نگاه مقدس به آتش که روشنی بخش و یاد آور وجود خدایی بزرگ و آفریننده روشنی برای انسان است ، از گذشته های دور با ایرانیان بوده و هم اکنون نیز در بسیاری از مراسم های ایرانی به چشم می خورد. به همین دلیل  حضور آتش در جشن هاي ايراني و برگزاري جشن چهارشنبه سوری ، که خبر از پایان سرما و تاریکی می دهد نشان ایمان و احترام نیاکان ما به بخشندگی خداوند است .